|
Seymenler
Saglik sorunlarinizi yazin doktorlarimiz cevap versin
|
 |
« Yanıtla #37 : Ocak 10, 2010, 04:44:58 ÖS » |
|
MOĞOLİSTAN’DAKİ TÜRK ANITLARI PROJESİ
Bir Rus'un başkanlığında, bundan yaklaşık 114 yıl önce (1889) bulunan ve bütün dünya ilim çevrelerinin ilgisini çeken Orhun Yazıtları üzerine dünyanın dört bir yanından ilim adamlarının çalıştığını hepimiz bilmeyteyiz. En son olarak da bu eserleri ortaya koyanların torunları olan Türkiye Türkü ilim adamlarıyla dost Moğolistan'ın değerli âlimleri birlikte çalışarak tarihe ışık tutmaya gayret etmektedirler.
Bulunduğu günden itibaren üzerinde en çok çalışılan Türkçe kaynakların başında hiç şüphesiz Köktürk alfabesiyle yazılmış olan Orhun Yazıtları gelmektedir. Tabii ki bunların önemi, Türk tarihi ve kültürü açısından içerisinde bulunan değerli bilgilerden kaynaklanmaktadır. Çünkü burada Türk tarihini, edebiyatını, sanatını, gelenek ve göreneklerini, dinini, ordu teşkilâtını, sosyal hayatını, kısaca Türk milletine ait ne varsa hepsini görmek mümkündür. Bu bakımdan sadece Türkiye Türklerini değil, bütün dünya Türklüğünü ilgilendirmektedir. Elbette ki bu yazıtların önemi sadece Türk tarihi ve kültürüyle sınırlı değildir. Aynı zamanda onların çağdaşı olan Asya kavimlerinin Çin, İran, Soğd. Kore, Tibet, Moğol vs. ile Bizans, Arap gibi milletlerin tarih ve kültürleriyle de ilişkilidir.
İlk defa Köktürkçe yazılı abidelerin varlığından bahseden, 13. yüzyıl İlhanlı tarihçilerinden Târîhi Cihângüşâ adlı eserinde Cüveynî olmuştur. Daha sonra bir botanikçi olan D.Messerschmidt, 1721'de, Yenisey vadisinde yaptığı araştırmalar sırasında, Köktürkçe ile yazılmış taşların varlığından haber veriyordu, fakat onun bu haberi yankı uyandırmamıştı. Ama bilim dünyasının en büyük keşiflerinden biri olan Köktürk Yazıtlarının bulunması ve dünyaya tanıtılması, İsveçli bir subay olan J.F.Strahlanberg sayesinde oldu. Bu yazıtların okunması için dünyada büyük bir yarış başlamış ve ilk önce Danimarkalı büyük dil bilgini Vilhelm Thomsen yazıtları deşifre etmiştir. Böylece araştırmacıların eline kıymeti hiçbir şey ile ölçülemeyecek olan belgeler geçmiş oldu.
KÖL TİGİN ANIT MEZARLIĞI
1992 senesinde Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) kurulduktan sonra eğitim ve kültür alanlarında bir dizi çalışmalar yapıldı. Bu yıllarda TİKA' nın gerçekleştirmek için hazırladığı bir proje de, Moğolistan ve çevre bölgelerdeki Türk eserlerinin kurtarılmasıyla ilgili idi. Bu projenin temelinde Moğolistan'da, özellikle Orkun (KoşoÇaydam) ve Nalayh havalisindeki Türk anıtlarının restorasyonu ve korunması yer alıyordu. KoşoÇaydam'da bulunan Bilge Kağan ve Köl Tigin Anıt Mezarlıklarında kazılar yapılacak, yılların tahribatına uğrayan bu kompleksler tamir edilecek, gerekirse yerinde veya bir müzede korunmaya alınacak, bölgede araştırmacıların yararlanabilmesi ve konaklamaları için merkezler inşa edilecekti. Bunlar, hem Köl Tigin ve Bilge Kağan Anıt Mezarlıklarında, hem de Tunyukuk Anıt Alanında yapılacaktı. Ayrıca bu büyük âbidelerin kopyaları alınacak, her biri Türk Cumhuriyetlerinin başkentlerine dikilecekti. Nitekim 1993 yılında tamamlanan bu projeden Türkiye Cumhuriyeti'nin ilgili kurumları haberdar edildi. 1995’te zamanın Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının Moğolistan'ı ziyaret etmesi ve burada iki ülke arasında imzalanan bir mutabakat zaptı ile proje uygulamaya geçmişti. İşte bu anlaşmaya bağlı olarak Türkiye Cumhuriyeti yaklaşık sekiz yıldır bölgede birtakım faaliyetlerde bulunmaktadır. Bu amaçla da zaman zaman Orhun ve Tunyukuk Yazıtlarının bulunduğu Nalayh havalisine ekipler yollanmaktadır.
Daha sonra 1997 senesinde bir bilim heyeti bölgede ilk çalışmaları yaptı. 1998'de de kazı alanlarına Türkiye tarafından birer depo kazı evi inşa edildi. Arkasından 2000 yılına kadar bu işe bir ara verildi, 2000 tarihinde yeniden kazı ve restorasyon faaliyetlerine girişildi. Bu ekibin içerisinde konularında uzman pek çok ilim adamı yer aldı. Moğolistan'da bulundukları sürece anıtların restorasyonu, depo evlere taşınması, harita ve jeofizik çalışmaları başta olmak üzere, çok değerli işler gerçekleştirildi. 2000 yılında olduğu gibi, 2001 kazı dönemi için de bir çalışma grubu tespit edilmiş, bunların faaliyet plânları hazırlanmış ve Moğolistan'a gönderilmişlerdir. UlaanBator'a ulaşan Türk bilim heyeti, ilk önce restorasyon ve harita ekibiyle beraber, 2001 'de ilk defa çalışma grubu içerisinde yer alan bir uzman müzeci Tunyukuk Abidesinde çalışmalarını yürüttü. Bu müze uzmanı daha sonra Orhun bölgesine geldi. Her iki depo binasını da inceleyip, âbideleri ve diğer eserleri yerinde tetkik etti. Gözlemlerini değerlendiren müzeci, yazıtların bulunduğu alanları esas alarak bir plân çizmiş ve depo olarak inşa edilen binaların müzeye dönüştürülmeleri için alt yapılan tamamlamıştır.
KAZIDEPOMÜZE EVİ
İlk çalışmalarını Nalayh'taki Tunyukuk Anıt Mezarlığı etrafında yapan haritacılardan ayrı olarak, restorasyon ekibi anıt mezarlık içerisinde bulunan heykelleri depo binasına taşıdılar. Yapılan bu taşıma işlemiyle beş adet insan heykeli ve yüzeyde bulunan bu eserlere ait olabilecek irili ufaklı parçalar depoya nakledildiler. Bu arada yazılı taşlar ve sanduka mezar üzerinde temizlik işleri gerçekleştirildi. Bilge Tunyukuk Anıt Mezarlığının batısında yer alan balballardan birkaçı da ayağa kaldırıldı. Önümüzdeki yıllarda Tunyukuk Yazıtları bölgesinde kazı çalışmalarına başlanabilmesi için Moğolistan'da kalış süresinin son on gününde jeofizik ve harita ekibi birlikte buraya çalışmak üzere tekrar gönderildi.
TUNYUKUK ANIT MEZARLIĞI
2001 yılı çalışmalarının en önemli ayaklarından birini teşkil eden ve daha önceden üç parça ve yatık durumda bulunan Bilge Kağan Yazıtı'nın ayağa kaldırılması ve birleştirilmesi için bir dizi hazırlık yapıldı. Restorasyon ekibinin istekleri doğrultusunda, taş bir kaide bulunmadığından, çelik bir ayak yaptırılarak Bilge Kağan Yazıtı dik konuma getirilmeye çalışıldı. Yazıtın önce alt tarafındaki ana parça, daha sonra ikinci parça onun üzerine yerleştirildi, adeta Bilge Kağan Yazıtı dikilişinden 1266 yıl sonra yeniden bütün ihtişamıyla ayağa kaldırıldı. Bilge Kağan Yazıtının artık dağılmaya yüz tutmuş olan kaplumbağası ikiye parçalanmış durumdayken müzeye taşınarak, üzerinde koruma önlemleri uygulandı. Ayrıca KöI Tigin Yazılı taşının ikiye bölünmüş kaplumbağa kaidesinin birleştirilmesi için müze evine getirildi.. Bilge Kağan Anıl Mezarlığında 2001 yılı kazı çalışmaları bittikten sonra açılan yerler kapatıldı ve kazı alam geniş bir dikenli tel ile çevrildi.
BİLGE KAĞAN YAZITI
2001 yılı programı çalışmalarından birisi de hiç şüphesiz kazı faaliyetleridir. Adı geçen senede. 21 haziran günü itibarıyla derhâl açmalara başlandı. Bu açmalarda arkeolojik buluntu olarak çok değerli malzemelere rastlanıldı. İlk aşamada her şeyden evvel Bilge Kağan Anıt Mezarlığının restorasyonuna yönelik plânlar çıkarılmaya başlanmıştı. Buna bağlı olarak Köl Tigin ve Bilge Kağan Anıtlarının jeofizik ve harita alanları genişletilmiş, âdeta güneydeki taşlı dağdan, kuzeydeki dağlara kadar uzanan sahanın ölçümleri aşağıyukarı yapılmıştır. En azından buradaki kazı çalışmaları bittiğinde toprağın altında ne vardı veya ne unuttuk gibi bir endişe kalmayacaktır.
2001 YILI KAZI ÇALIŞMALARINDAN
Kazı çalışmaları sırasında, değişik açmalardan farklı boyutlarda ve özelliklerde ok uçları, at dizginlerine ait olduğu sanılan halkalar, gem parçaları, elbise kopçaları, kemer iğnesi, çatı kiremitlerini süsleyen desenli kapaklar, bir at kafası ile bir koyun iskeleti çıkarılmıştır ki; Moğol bilim adamları onların buraya dinî tören amacıyla atıldığını ifade etmektedirler. Ayrıca çeşitli keramik parçaları da bulundu.
2001 YILI BULUNTULARINDAN
2001 senesindeki kazı işlemleri esnasında ilginç yapı ve malzemelere de rastlanmıştır. Meselâ bunlardan birisi yazıtın ön tarafındaki bölümde, kaynaklarda belirtilmeyen bir kırık heykel. Ayrıca yine şimdiye kadar Radloff dahil kimsenin bahsetmediği, sunağın kuzey tarafında ve 1,52 metre uzaklıktaki bir lahdin desenli köşe taşlarının çıkması sayılabilir. Bu sanduka mezarın tespiti yapıldığı gibi, estampajları da alındı.
BİLGE KAĞAN'DAKİ SEMBOLİK MEZAR
Bir diğer önemli buluntu da, Bilge Kağan Yazıtından 31 metre doğuda, ikinci ya da üçüncü balbal olduğu sanılan taşın üzerindeki iki tamgadır ki, bundan da daha önce hiçbir eserde bahsedilmemektedir. Yazıtın önünden geçen yolun altında tesadüfen jeofizik çalışmaları sırasında görülmüştür. Bu tamgalı balbalın üzerindeki işaretler, muhtemelen bölgeye Köktürklerden sonra hâkim olan, Uygurlar tarafından kazınmış olmalıdır. Belki de anıt mezarlığa en büyük zararı Uygur ve Kırgız Türkleri vermiş olmalarına rağmen, onların da bu kutsal mekâna hiç sahip olmadıklarını söylemek haksızlık olur,
Sununla beraber, Köl Tigin Yazıtın 23 km. kuzeyinde bir sembolik mezar tespit edildi ve burada da ekibimiz elemanları incelemeler yaptı. Lahit parçalarının üç adet olduğu belirlendi. Maalesef taşlardan birisi kayıp, diğerleri de kırılmış durumdadır. Bu desenli mezar taşların kâğıt kopyaları alınarak müzeye taşıttırılmış ve önümüzdeki yıllarda bunları kalıplarının çıkarttırılarak, kopyaların yerine konmasına karar verilmiştir.
2001 YILINDA AÇILAN ANONİM MEZAR
2001 yılı faaliyetlerimizin kazı ayağının bir diğer önemli buluntusu da, Bilge Kağan'a ait olduğunu sandığımız bir gümüş kutu içindeki eşyalardır ki, bunlar bir hazine kıymetindedir. Mezar yapılırken buraya geyik heykelcikleri, tas kaplar gibi gümüş ve diğer madenlerden yapılma parçalar da konmuştur. Bu hazine sunak ile sunak taşının kuzeyindeki sembolik mezar arasında ve en alt zemine gömülmüş bir şekilde keşfedilmiştir. Daha önceden sanduka mezarın etrafında bir kanunsuz kazı yapıldığı hâlde bu parçaların çalınmaması veya görülmemesi bizim için bir şanstır. Bilge Kağan veya onun bir yakınına ait bu hazine yüzlerce parçadan meydana gelmekledir. Özellikle sandık olarak tahmin edilen nesnenin üzerindeki gümüş süsler binlerce adettir. Moğol bilim adamlarının bildirdiklerine göre, Moğolistan'da rastlanan en önemli buluntudur. Bu parçanın bir eşinin daha ortaya çıkarılmadığı söylenmektedir. Türk tarihinde şimdiye kadar ele geçirilen en mühim buluntuların başında geldiği, bir hakikattir. Altın Elbiseli Adam kalıntılarının ardından böyle bir arkeolojik malzemenin varlığı göz ardı edilemeyecek bir keşiftir. Kağanın tacı ve kemeri de dahil olmak üzere çeşitli süs ve ziynet eşyalarının içerisinde bulunduğu bu eserlerin kıymeti hiçbir şey ile ölçülememektedir. Buluntular iki taraf temsilcilerinin hazırladığı bir tutanak ile Moğolistan Millî Tarih Müzesine teslim edildi.
2001 yılı Moğolistan Türk Anıtları Projesi ekibi âdeta Türk tarihini ve kültürünü yeniden yazdılar. Bu buluntular ve yapılan çalışmalar hakkında daha çok şeylerin söyleneceği, bir gerçektir. Ayrıca daha evvel Radloff'un da bahsettiği üzere anıt mezarlığın yazıt kısmına varmadan önceki giriş alanında Sağda ve solda koç heykelleri de ortaya çıkarıldı, ama maalesef her iki koçun da başları tahrip edilmişti. Barka doğru giden yolun solunda ise yine baş kısmı ve belden aşağısı kırılmış bir erkek heykeline de rastlanıldı. Bunlar 2001 kazı çalışmaları sona erdiği zaman, müzeye taşındı.
|
