PİRİNÇ


PİRİNÇLER

Bakırın en önemli alaşımı, çinko ile yapmış olduğu pirinçtir. Çinko fiyatının düşük olması nedeniyle bu alaşım, geniş kullanım alanına sahiptir. Genel olarak bakır- çinko alaşımları iki ana guruba ayrılır: dövme ve dökme alaşımları.
Dövme alaşımları:pirinç içindeki çinko miktarı arttıkça , dayanım ve uzama yeteneği artar ve yaklaşık %30 çinkoda en iyi değere ulaşılır. Çinko miktarının artmasıyla soğuk şekil bu iki gurup arasında soğuk ve sıcak şekil değiştirmeye aynı miktarda uyan çeşitler yer alırlar. İç yapısında % 40’tan fazla çinko bulunduran pirinçler sıcak şekil değiştirmeye daha iyi uyar . bunların değiştirme yeteneği azalır. Buna karşılık sıcak şekil değiştirme yeteneği yükselir. Bu alaşımın çeşitleri iki ana gurupta toplanır.
Basınçlı pirinçler:çekme, basma yığma, haddeleme ve ezme yoluyla yapılan soğuk şekil verme işlemlerinin ana alaşımıdır. Bu işlemler esnasında, kuvvetli bir soğuk sertleşme meydana gelir ve alaşımın sertliği yükselir. Talaş kaldırma işlemine daha iyi uyması gereken parçalar için iç yapısında kurşun bulunan çeşit kullanılır.
Çinko miktarı az olan çeşitlerin derin çekme yeteneği daha iyidir. Bunların renkleri bakırın kırmızımsına daha yakındır.
Otomat pirinçleri:Talaş kaldırma ile biçimlendirilecek iş parçalarının ana alaşımıdır. Düşük çinko miktarı olanları , perçinleme, kenetleme ve eğme yoluyla biçimlendirilebilir. Kullanım alanı , daha çok şekil değiştirmeye ihtiyaç göstermeyen ince cidarlı kalıpla dövme parçaları ve sürekli pres profilleridir.
Dökme alaşımları: dökme pirinçlerin , döküldükten sonra talaş kaldırma yoluyla işlenmeleri gerekir. Bu nedenle homojen olmayan yapıları vardır. %55-85 bakır ile bir miktar kurşun iç yapıda bulunur.
deniz suyuna dayanıklı olması nedeniyle, gemi sanayisinde kullanılır ve lehimlenebilir. Düşük dayanım , yüksek uzama yeteneğine sahiptir. Çinko miktarının artmasıyla, korozyona karşı dayanımda azalır. Ancak şehir sularına karşı dayanıklıdır. Bu özellikleri nedeniyle gaz ve su armatürlerinin yapımında kullanılır.
Bakırın çinko ile yapmış olduğu alaşıma alüminyum ilavesiyle, yüksek dayanımlı bir malzeme ortaya çıkar. Bu alaşım, deniz suyuna ve korozyona dayanıklıdır. Karışık biçimli parça-lar için kum kokil ve basınçlı döküm yoluyla üretilir.
Bakır- çinko alaşımlarının ortak adı. Oldukça sert ve kolay işlenebilen bir malzemedir ve çok eski tarihlerden beri kullanıla gelmiştir. Günümüze kalan en eski pirinç malzeme kalamin pirincidir ve Neolitik çağa tarihlendirilmiştir; bu alaşımın çinko ve bakır cevherleri karışımının indirgenmesi yoluyla elde edildiği sanılmaktadır. Bazı eski kitaplarda , bu arada kitab-ı mukaddes’te pirinç ,zaman zaman bakır ve kalay alaşımı olan tuncun yerine kullanılmıştır.
Alaşımın özellikleri: pirincin dövülebilirliği içerdiği bakır miktarına bağlıdır ; %55’ten az bakır içeren pirinçler sıcak yada soğuk yöntemlerle işlenemez . beyaz pirinç olarak adlandırılan bu tür pirinçler toz haline getirilerek sert lehim işlemlerinde kullanmanın ötesinde sanayide fazlaca öneme sahip değildirler. Beyaz pirinçlerden, basınçlı döküm işlemlerinde kullanılan bazı alaşımların hazırlanmasında yararlanılır. Dövülgen pirinçler ise, soğuk olarak işlenebilen ve çoğunlukla %62’nin üzerinde bakır içeren tombak (yaprak yaldızı) ile bakır oranı düşük olan ve sıcak işlem gerektiren “MUNTZ” metali olarak başlıca iki gurupta yer alan alfa pirinçleri son derece üstün soğuk işlem özelliklerine sahiptir ve bu nedenle pim, vida ve cıvata yapımında yaygın olarak kullanılır . Beta pirinçlerinin çinko oranı daha yüksektir ve bu nedenle de bu alaşımlar daha az sünek ama daha dayanıklıdır; bunlar özellikle musluk vanası, su püskürtmeci kafası , kapı ve pencere kolu ve menteşesi ile benzeri bağlantı parçalarının yapımında kullanılır. Bir üçüncü pirinç gurubu da malzemenin fiziksel yada mekanik özelliklerini yenime karşı dayanıklılığını yada işlenebilme özelliklerini arttırmak yada malzemeye renk kazandırmak amacıyla alaşıma bakır ve çinko dışındaki bazı elementlerin de katılması yoluyla hazırlanan özel pirinçlerdir. Başlıca özel pirinç türleri, yenime karşı son derece dayanıklı olan alüminyumlu pirinçler; beyaz yada gümüş renkli nikelli pirinçlerdir.
Pirinç eşya . Romalılar pirinci gemi parçalarında zırha, mücevherden kemer tokasına kadar değişik yerlerde kullandılar. Roma’nın kuzey Avrupa’daki topraklarını yitirmesinden sonra azalan pirinç üretimi Karolenj döneminde yeniden canlandı. Tunca göre daha kolay dövülgen olan pirinçten ibrik ,leğen,lamba,kase,testi vb. gibi bir çok çeşitli ev eşyası yapıldı.
13. yüzyıldan 17. yüzyıla değin ölü kültünde pirinç levhalar kullanılırdı. Üstünde ölünün resmi ,yaşamına ve yaptığı işlere ilişkin desenler,yazılar ,hanedan armaları bulunan kabartma pirinç levhalar mezarın üzerine yerleştirilirdi bunların çoğu günümüze değin kalmıştır. 16.yüzyıla pirinçten leğen ve tabaklar orta sınıfın en önemli ev eşyası arasındaydı .bunlar çekiçle dövülerek yapılır,üstlerinde bazı desenler işlenirdi. Yeni dünya’dan getirilen gümüş ve altın dekoratif eşya yapımında pirincin yerini alınca, pirinç de avize,şamdan,duvar ve güneş saati gibi eşyanın yapımında kullanılmaya başladı. Pirinç ayrıca astronomi ,jeodezi, denizcilik vb. gibi alanlarda kullanılan bilimsel amaçlı araçların temel malzemesi haline geldi.
Bakır çinko alaşımıdır. Snai bir alaşımda çinko oranı en fazla % 46’dır. Pirinç kaplama ,bir parçanın yüzeyine , elektroliz yoluyla ince bir pirinç tabakası çökeltmeye dayanan işlem.
Pirinç ,en çok kullanılan bakır alaşımıdır. Tarihi M.Ö. 51. yy. ’a kadar uzanır. Hatta , daha çinkonun bile bilinmediği devirlerde bu alaşım, “SEMENTASYON” denen usulle hazırlanıyordu: bakır kırıntıları, çinko oksit (çinko karbonat cevheri kalamin) ve kömürle birlikte potada ısıtılıyor, oksit’ in indirgenmesiyle meydana gelen çinko bakır içine dağılıyor ve genlikle %20 çinkolu ergimiş alaşım elde ediliyordu. Pirinçlerin başlıca üstünlükleri şunlardır: çok şekilli işlenmesini sağlayan levha ve tel haline gelme özelliği, mekanik direnç ; atmosferin aşındırıcı etkisine karşı dayanıklılık; ergime ve döküm kolaylığı ve özellikle ,ucuz bir maden olan çinkonun katılması sebebiyle maliyet fiyatının düşük olması . Ayrıca bazı pirinçlerin parlaklığı ve rengi , bunların mücevhercilikte kullanılmasıyla pirincin rengi kırmızıdan pembeye, çinko oranı %30-40 ‘a çıkınca da sarıya döner.
Pirinç dökümcülüğünün en büyük özelliği çinkonun çok kolay oksitlenerek beyaz çinko oksit dumanları yaymasıdır; bu yüzden , banyo yüzeyini titizlikle korumak gerekir. Bileşimine göre pirinçler soğukta veya sıcakta işlenir : çinko yüzdesi 10 ‘dan düşük (alfa fazı) ve 38’den fazla olan pirinçler genellikle sıcakta işlenir ; %10ile 38 arasında çinko katılmış pirinçler ise soğukta şekil değiştirir (beta fazı)
• Adi pirinçler : bileşiminde %20’ye kadar çinko bulunan adi pirinçler , mücevher- cilikte ve kuyumculukta , küçük dekoratif parçaların yapımında kullanılır (Paris bronzu , altın taklidi, tombak , krizokal ). Çinko yüzdesi 28 ile 36 arasında olanlar dövülgen alaşım- lardır; bunların en önemlisi , fişek kovanlarının veya lamba duylarının yapımında kullanılan çekme pirinci’dir (67-33). Çinko oranı yüzde 40 veya daha fazla olanlar talaş kaldırma pirinçleridir (60-40) otomatik takım tezgahlarında kolayca işlenebilmek için bunlara genellikle %1 kurşun katılır.
• Özel pirinçler: mekanik direnci ve aşınmaya karşı dayanıklılığını arttırmak için pirinçlere % 1ile 5 oranında kalay , alüminyum , demir , nikel, manganez gibi elementler katılır. Bu alaşımlar, “ yüksek mukavemetli pirinçler” ‘i meydana getirir ve bazen yanlışlıkla “yüksek mukavemetli bronzlar” diye de adlandırılır. Bu pirinçlerde, kırılma yükü 50kg/mm2’ye uzama ise %30’a ulaşır ; halbuki adi pirinçlerde aynı nitelikler 40kg/mm2 ‘ile %30’dur. Bunlar özellikle işlenmiş parçalar şeklinde( kondanstör ve ısı değiştirici boruları ) veya yüksek bir mekanik dirençle birlikte büyük bir -sızdırmazlık isteyen döküm parçaları şeklinde (vanalar, musluklar, basınçlı gaz ve sıvılar için karterler) kullanılır. Sınai pirinçler üzerinde yapılabilen tek ısıl işlem tavlamadır.

Bakır ve çinko dan yapılan alaşım. Halk arasında sarı olarak da bilnir;adi ve özel olmak üzere iki çeşidi vardır. Adi pirinçler : bileşiminde %20 ‘ye kadar çok çinko bulunan adi pirinçler, mücevhercik ve kuyumculukta, küçük süsleme parçalarının yapımında kullanılır. Çinko yüzdesi 28ile 36 arasında olan dövülgen alaşımlardır; bunların en önemlisi mermi kovanlarının yada lamba duylarının yapımında kullanılan çekme pirincidir (67-33). Çinko oranı %40yada daha fazla olanıdır. Talaş kaldırma pirinçleridir (60-40). Bu pirinçlerin işlenebilmesi için içlerine genellikle %1oranında kurşun katılır. Özel pirinçler: pirinçlerin mekanik direncini arttırmak için yada aşınmaya karşı dayanıklı olmaları için içlerine %1- 5 oranında kalay, alüminyum, demir, nikel, manganez gibi elementler katılır. Bu alaşımlar yüksek dirençli pirinç- leri oluşturur ve bazen yanlışlıkla yüksek dirençli pirinçleri oluşturur ve bazen yanlışlıkla yüksek dirençli bronzları diye adlandırılır bu pirinçlerde, kırılma yükü 50kg/mm2’ye uzama ise %30’a ulaşmasına karşın adi pirinçlerde aynı nitelikler 40 kg/mm2’ile %30’dur . bunlar daha çok işlenmiş parçalar biçiminde yada yüksek mekanik dirençle birlikte büyük bir sızdırmazlık isteyen döküm parçaları biçiminde kullanılır.
Pirinçlerin başlıca üstünlükleri şunlardır: çok çeşitli biçimlerde işlenmesi ni sağlayan levha ve tel durumuna gelebilme özellikleri , mekanik dirence sahip olmaları , atmosferin aşındırıcı etkisine karşı dayanıklılıkları, ergime ve döküm kolaylığı ve özellikle , ucuz bir maden olan çinkonun katılmasından dolayı fiyatının düşük olması bazı pirinçlerin parlaklığı ve rengi bunların mücevhercilikte kullanılmasını sağlar. Saf durumdayken kırmızı olan pirincin rengi çinkonun katılmasıyla pembeye , çinko oranı% 30ile 40’a çıkınca da sarıya döner.



ANADOLU TARİHİNDE PİRİNÇ KULLANIMI

Pirinç , içinde çinko olan bakır alaşımıdır. Bakır ile çinko – cevheri kalamin “tutya” birlikte tavsiye edilerek , tunç kadar sert ve sağlam ve rengi altın gibi sarı ve parlak olan pirinç madeni elde edilir. Altına en çok benzeyen pirinç alaşımı , içinde %20 oranında çinko bulunan bakır alaşımıdır.pirincin içindeki çinko oranı %40’a kadar arttırılabilir;ancak pirincin çinkosu çoğaldıkça, maddenin rengi beyazlaşır ve parlaklığını kaybeder.
Pirinç M.Ö. Birinci binin ilk yarısında keşfedilmiştir; fakat bu keşfi hangi tarihte ve nerede gerçekleştiği kesinlikle bilinmemektedir.pirinç alaşımı, yakın doğuda , M .S. 16. Yüzyıla kadar metalik bakır ile çinko cevheri (kalamin) karış –tırılarak elde edilmiştir . kalamin ‘in kendine has özelliklerinden dolayı tasfiyesinde zorluklarla karşılaşılmış, bu sebeple metalik çinko , 16. yüzyıla kadar cevherinden ayrılamamıştır. 16. yüzyıl öncesinde, pirinç elde etmek için, potaya metalik bakırla toz halinde dövülmüş çinko , cevheri konmuş ; ısıyla buharlaşan çinko, bakırın içine difüzlenerek , pirinç alaşımı meydana getirmiştir.ayrıca bileşenlerinde en az %53 kadar bakır ve diğer elemanlar içeren alaşımlardır.

Pirinç alaşımı da tunç kadar sert ve sağlam bir madendir;tavlanmadan işlenemez . pirinç den çok ince levhaların dövülmesi istendiği takdirde alaşımın içindeki çinko oranının azalması gerekir ancak bu durumda maden sağlamlığını ve parlaklığını kaybeder.
İslam maden sanatında pirinç 12. yüzyılın üçüncü çeyreğinden itibaren tuncun yanı sıra ve özellikle dövme tekniğinin uygulandığı eserin yapımında bol miktarda kullanılmıştır.
Arapça bakıra “nuhas “ bakır-kalay (tunç) alaşımına “surf” dendiği gibi ;bakır- çinko (pirinç) alaşımı için de “şabah” ve”nuhas asfar “ kelimeleri kullanılır . “ şabaha” kelimesinden türetilmiştir ; yani “altına benzeyen maden “ anlamında kullanılmaktadır .
Farsça bakır-çinko alaşımına “birinç” denilir; Türkçe ise bu alaşım için özel bir kelime yoktur , Farsça kullanılmıştır.